“Helâl Gıda Sertifikası” ile ilgili problemler

Bugün müslümanlar dünyanın her yerinde yaşamaktadırlar; bu sebeple günümüzde, dünyanın her yerinde yiyip içecekleri ve kullanacakları nesnelerin helâl olup olmadığını bilmeye ihtiyaçları vardır.

Islam ülkelerinde halkın, kolayca din alimi bulması ve gıda hakkında bilgi alması mümkündür. Ama özellikle müslümanların az olduğu, alimlerin yeterince bulunmadığı gayr-i müslim ülkelerde bu imkan oldukça kısıtlıdır.

Islam ülkelerinde helâl haram konusunda bilgi almak kolay olmakla beraber burada da alimler (mezhepler, yorumlar) arasında farklılıklar bulunduğu için halkın kafası karışmakta, kime inanacaklarını, nasıl davranacaklarını bilemez hale gelmektedirler.

Işte bu sebepler ve amiller, uluslararası saygınlık ve yaygınlığı bulunan bir kurum veya kuruluşun helâl gıda konusuna el atmasını, mezhebi ne olursa olsun her müslümanın, yiyeceği, içeceği ve kullanacağı nesnenin dinî hükmü hakkında açık ve seçik bilgi vererek bu sıkıntıyı gidermesini zarurî hale getirmiştir. Ancak bu zarurî hizmetin önünde bazı engellerin ve halledilmesi gereken problemlerin bulunduğu da bir gerçektir. Bu problemlerin bence önemli olanlarını, çözüm tekliflerimle birlikte şöylece sıralamak mümkündür:

1. Irtibat ve koordinasyon eksikliği

Helâl gıda tespiti konusunda yerel ve uluslararası teşebbüsler, çalışmalar ve bunları yürüten kişiler ve kuruluşlar vardır. Ama bunlar arasında gerekli ve yeterli bir bağlantı, bilgi alış-verişi ve işbirliği mevcut değildir.

2. Yeni ürünler, uygulamalar ve teknikler

Farklı değerlendirmeler ve fetvalar yalnızca mezhep farkında değil, haram, mekruh, helâl gibi hükümlerin, yeni ürünlere, tekniklere ve uygulamalara  taşınmasında da ortaya çıkmaktadır. Jelatin, koruma maddeleri gibi yeni çıkan bazı ürünler, şoklama ve birden fazla hayvanı birden kesme, makina ile kesme gibi yeni teknikler, tavuk yolmada yapıldığı gibi yeni bazı uygulamalar hakkında verilen farklı fetvalar bu maddeye örnektir.

3. Sağlık-hüküm ilişkisi

Öncelikle bir ürünün – sağlıkla ilişkisi (sağlığa zararlı olup olmaması) parantez içinde olmak üzere – dinde haram veya mekruh kılınmasını araştırmak ve hükme bağlamak gerekirken araya sağlıkla ilişkisi de sokulmakta, bu yüzden işe fıkıh alimi olmayan taraflar da dahil olmakta, sağlıkla ilişki konusu çok kere tartışmaya açık olduğu, bazı durumlarda kesinlik ve zararın ölçüsü de devreye girdiği için sonuç almak güçleşmektedir. Mesela hormon ve kimyevî gübre kullanılarak elde edilen ürünler ile genlerinde değişiklik yapılan ürünlerin kısa, orta ve uzun vadede insan sağlığına ve tabiatına nasıl tesir edeceği konusu uzmanları arasında tartışılmaktadır; bu konuların çoğunda henüz kesin bilgi yoktur. Fıkıh alimleri, sağlığa kesin zararı konusunda uzman raporu bulunmayan bir nesneye bu açıdan bakmazlar, nesneleri haram kılan başka özellik ve sebepler üzerinde dururlar; böyle de olması gerekir. Bu konuda önemle üzerinde durulması gereken bir husus da, bu yeni uygulamalar ve katkılar olmadan, bunlar engellendiği takdirde dünyada – organik/tabiî yoldan – elde edilecek gıda maddelerinin ihtiyacı karşılamaya yetip yetmeyeceğidir. Milyarlarca insanı aç bırakmak yerine, tahammül edilebilir az zararla doyurmak zarurî olarak tercih edilecektir.

4. Zaruret kaidesi

Islam, mensuplarının işlerini zorlaştırmak, onları zora ve çıkmaza sokmak istemez, müslüman oldukları için güçsüz, yoksul ve yoksun kalmalarına razı olmaz. Bu sebeple mükelleflerin önüne “zarurete dayalı ruhsat” kapısını açmıştır. Problemlerin geçici çözümünde çok önemli rol alacak olan zaruret konusu hakkında belirsizlikler ve tartışmalar sona erdirilmeli, tarifler ve sınırlar açık olarak ortaya konmalıdır.

Bilindiği gibi haram olan bir şeyi mübah hale getiren zaruret, yalnızca “ölüm veya bir organı kaybetme” tehlikesi ile sınırlı değildir. Temin edilmediği, karşılanmadığı, giderilmediği takdirde insana sıkıntı, zorluk, rahatsızlık veren, hayatın normal akışını menfî olarak etkileyen her durum –ferde ait olsun, guruba ve topluluğa ait olsun – zaruret çerçevesine girer. Meşakkat kolaylaştırmaya yol açar. Bir darlık, bir sıkıntı ile karşılaşma varsa bunları ortadan kaldırmak üzere hükümde genişlik getirilir.

5. Mezhepler

Mezheplere bakıldığında helâl gıda konusunda köklü ve şümullü bir ihtilafın bulunduğu görülür. Mesela deniz ürünleri içinden yalnızca balığa helâl diyen mezhepler yanında, bu ürünlerin hemen tamamına helâl diyenler vardır. Kara hayvanları içinden, En’am suresinde zikredilen “… murdar ölmüş hayvan, akmış kan, domuz eti ve Allah’tan başka bir tanrı adı anılarak (veya böyle bir tanrıya ibadet olsun diye) kesilmiş hayvan…” (En’am Sûresi,[6:145]) müstesna hiçbir kara hayvanına haram demeyen mezhepler vardır. Hayvanı keserken besmele çekmenin gerekli olup olmadığı ihtilaflıdır. Bu ve benzeri konularda birbirine tamamen zıt ictihadlar mevcuttur. Bu durumda “helâl damgası ve sertifikasında mezhep farklılıkları” önemli bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu problemin halli için teorik olarak şunlar akla gelir:

a) Ihtilaflı ise helâl damgası vurmamak (Bu helâl sınırını iyice daraltır).

b) Damganın altında küçük yazı veya sembollerle mezhep farklılıklarını göstermek (Bunda da mükellef için güçlükler vardır).

c) Ihtilaflı maddeleri de helâl olarak damgalamak, ancak yalnızca bir tek işaretle “ihtifalı, mezheplere göre farklı” olduğunu göstermek.

d) Bütün muteber mezhepler Islam’ı temsil ettiğine ve sıradan müslümanlar da aldıkları fetvaya göre bu mezheplerin her biri ile amel etme imkanına sahip bulunduklarına göre, bir mezhebe (muteber bir müctehidin ictihad ve fetvasına) göre helâl olan gıdaya helâl damgasını basmak (Ben de buna katılıyorum).

Belki başka formüller de ileri sürülebilir, ancak bunların tartışılması ve birinde karar kılınması gerekmektedir.

6. Kurumlar arasındaki çatışma

Helâl sertifikası verecek olan heyetin, kuruluşun, kurumun devletle ilişkisinde de bazı problemler vardır: Bu işi kamu kurumları mı, özel kesim mi üstlenmelidir? Her ikisinin fayda ve zararları nedir? Çatışma olursa problem nasıl çözülecektir?

Kamu otoritesinin gücünü kötüye kullanması ihtimali bu işi sivil kesimin yapmasının daha sağlıklı olacağını düşündürüyor. Ancak sivil kesimde de hem istismar, hem de çatışma ihtimali vardır.

7. Maddenin hal ve mahiyet değiştirmesi

Fıkıh alimi olmayan tabipler, kimya uzmanları, biyologlar… “karışım ve değişim” yoluyla maddenin başkalaşmasını farklı anlamakta ve anlatmakta, bu konuda fıkıhtan ayrılmaktadırlar. Bu yüzden fıkıhta “değişme ve başkalaşma” olarak kabul edilen durumlar onlara böyle görünmemekte, fıkhın helâl dediğine haram deme yolu açılmaktadır.

Haram, helâl, mekruh ve necis hükümleri dine ait hükümlerdir. Tıp, kimya, fizik branşları bakımından “değişme, yok olma, başkalaşma” olarak kabul edilmeyen bir çok “değişme ve başkalaşma” fıkıhta (dinde) değişme olarak kabul edilmiş ve buna bağlı olarak da temiz-pis, helâl-haram hükümleri verilmiştir. Müspet bilimlerin fetva konusunda yardımları ancak, insan sağlığına zararın tespiti ile sınırlı olmalıdır. Bunun ötesinde din hükmü, fıkıhtaki değişme ölçülerine göre verilmelidir.

Iki alan arasındaki farkı açık hale getirmek üzere bazı örnekler sunmayı yararlı görüyorum:

“Dince pis olan nesne az suya veya az sıvı maddeye karıştığı zaman su ve sıvı pis olur; içilmez ve onunla dînî temizlik yapılmaz. Çok suya pislik karıştığı zaman ise suyun rengi, tadı ve kokusundan biri, katışan pislik belli olacak şekilde değişmedikçe su pis olmaz. Çok su Hanefîlere göre yeri köşeli ise yüzeyi 10×10 arşın, yuvarlak ise 36 arşın, derinliği ise bir karışa yakın yerdeki sudur. Arşın yaklaşık iki karıştır. Şâfiîlere göre iki kulledir (büyücek küp), Imam Malik’e göre ise az su, içine düşen pisliğin rengi, tadı veya kokusu belli olan sudur, belli olmayan su ise çok sudur. Buradaki ölçülere göre çok sayılan suya mesela sidik veya şarap karışsa o su pis olmaz, onunla abdest alınır ve o su içilir.” (Ibn Âbidîn, 1984 Kahraman Yayınları, C.I, s. 185,188)

“Yenmesi ve içilmesi haram olan bir nesneyi, onda iyileştirme özelliği varsa tedavi maksadıyla yemek ve içmek caizdir, nitekim susuz kalan kimsenin -başka bir şey bulamadığında- şarap içmesi de caizdir.” (s. 210)

Erkeklerin menisi (spermi) kilota bulaştığı ve kuruduğu zaman yalnızca çitilemek/öfelemek/ovmakla temizlenir, izi ve rengi kalsa da kilot temizlenmiş olur. (Burada dikkat edilmesi gereken husus, dini temizliğin kimyevi temizlik olmadığı ve dinin kolaylığı tercih ettiğidir).

“Karışma, yanma, pişme, kaynama vb. sebebiyle değişikliğe uğrayan pis nesne temiz olur, kullanılır, yenir ve içilir. Bazı örnekler: Pis olan zeytin yağı sabun olunca, eşek veya domuz tuz gölüne düşüp tuza dönüşünce, şarap sirke olunca, kuyuya düşen kuş, fare vb. çürüyüp çamura karışınca, pis üzüm kaynatılıp pekmez yapılınca, pis susam öğütülüp un ve susam yağı olunca temizlenmiş olur.” (s. 316)

“Yolların çamuruna ve akan sularına pislik karıştığında bu yollardan yürüyenlerin sıçrantıdan ve bulaşmadan uzak durmaları çok zordur, bu sebeple yollardaki pis su akıntısı ile bulaşan elbiseler ile namaz kılmak caiz görülmüştür, onları yıkamak gerekmez.” (s. 324)

“Süt, bal, yağ ve pekmez üç kere kaynatılınca temizlenmiş olur. Bunlara kaynatmadan önce bir miktar (beşte biri kadar) su katılır. Yağın kaynatılması şart değildir.” (s. 334)

“Et şarap ile pişirilmiş olsa üç kere temiz su ile kaynatılıp soğutulunca temizlenmiş olur. Tüyü kolay yolunsun diye sıcak suya batırılan bir tavuk, böylece kaynatılıp bir süre de kaynar suda bırakılmış olmazsa, tüyü yolunduktan sonra temiz su ile yıkanınca temizlenmiş olur.” (s. 334; Bedâyiu’s-sanâyi’ Beyrut, 1997 baskısı, C. I, s. 402-405).

Pisliğe basılarak kirlenmiş ayakkabı kuru yerde biraz yürününce temizlenmiş sayılır. Deri tabaklanınca temiz olur. Tabaklanmakla derinin mahiyet değiştirmediği apaçık ortadadır.

Bu kaidelere ve açıklamalara bakıldığında jelatin, koruyucu madde vb. lerine, asıl maddesini göz önüne alarak haram demek en azından fıkha uygun düşmez.

8. Alkol-necaset ilişkisi

Müskirâtın necis (şer’an pis) olup olmadığı hükmünde ise ihtilâf (görüş ayrılıkları) vardır:

Şarap: Pişmemiş üzüm suyundan yapılan şarap eski fukahâdan Imam Mâlik’in hocası Rabî’a, Zahirîlerin imamı Dâvûd ve yenilerden Sân’ânî, Şevkânî, Sıddık Hasen Hân gibi fıkıh bilginlerine göre necis değildir; içmek haramdır, fakat elbiseye veya namaz yerine dökülmüş olsa namaza mâni değildir. Bu fakihlerin dışında kalan büyük fukahâ ekseriyetine (cumhûra) göre ise şarap necistir; namaza mânidir.

Birinci görüşü benimseyenler âyette geçen «rics» (Mâide Sûresi, [5:90]) kelimesinin necâset manâsına değil, manevî pislik manâsına geldiğini ifade ediyorlar. Cumhûr ise bu kelimeyi necis (şer’an pis) manâsında anlıyor ve mezkûr hükmü benimsiyorlar.

Kuru ve Yaş Hurma ile Kuru Üzüm Şarabı: Bunların da azının ve çoğunun içilmesi haramdır, bunda ittifak vardır; ancak necis olup olmadıkları ihtilâflıdır. Imam-ı A’zam Ebû Hanife’den iki rivâyet nakledilmiştir; bunlardan birine göre necis, diğerine göre ise temizdir. Ebû Yûsuf’a göre necâset-i hafife cinsinden olup ancak çok miktarı namaza mânidir. (Bedâyi’u’s-sanâyi’, c. VI, s. 115).

Sarhoş Eden Diğer Nesneler: Üzüm ve hurma dışında kalan şeylerden yapılan ve kullanıldığı zaman azı veya çoğu sarhoşluk veren şeylerin necis olduğuna dair delil yoktur. Imam-ı A’zâm ve Ebû Yûsuf’un anlayışlarına göre bunlar necis değildir; sarhoşluk için içilmeleri haramdır, fakat elbiseye veya namaz yerine dökülmeleri halinde namaza mâni değildir. Muâsır âlimlerimizden Elmalılı M. Hamdi Efendi bu görüşü şöyle ifade eder: «Meselâ üzerinde şarap ve şampanya ve arak, konyak dökülmüş olanlar her halde yıkamadıkça namaz kılamazlar. Lâkin «üzüm şarabından mamul olmayan ispirto, bira vesair müskirat içilmezse de elbiseye veya bedene sürülmesi de namaza mâni olur» diye iddiâ edilemez. Ebû Hanife Hazretleri bu suretle şaraptan mâada müskirâtın aynı ve katresi necis ve haram olmadığına kail olmuş.» (Tefsir, c. I, s. 762-763).

Muhammed Zâhid el-Kevserî Mısır’dan bir yakınına yazdığı mektupta, ispirto hakkında şu satırları kaydetmiştir: «Uzun sözün kısası ispirto, Ebû Hanife’ye göre necis değildir. Imam Âzâm’ın kavli çoğunca böyle cankurtaranlık yapar. Kokuya konması ve elbiseye dokunması zarar vermez. (Fotokopisi nezdimizde mahfuz bulunan mektubundan).

Netice: Ispirto ve kolonya pahalıya mal olduğu için şaraptan yapılmamaktadır. Asıl maddeler kamış, patates, bazı ağaçlar, mısır ve benzerleridir. Şu halde kolonya ve ispirtonun temizlik, pis kokuların giderilmesi gibi maksatlarla kullanılması câiz olup elbise ve namaz yerinde bulunmaları mâni değildir. Ancak sarhoşluk verdikleri için içilmeleri haramdır. (Geniş bilgi için bkz. Kâsânî, Bedâyî’, c. V, s. 115 vd.; Nevevî, el-Mecmû’, c. II, s. 564 vd.; Sân’ânî, Sübülü’s-selâm, c. I, s. 47; Seyyid Sâbık, Fıkhu’s-sünne, c. I, s. 29; Reşid Rızâ, Fetâvâ, s. 6629 vd.)

9. Ehl-i kitabın yiyeceği:

Islâm âlimlerinin çoğuna göre ehl-i kitabın boğazlama şekli, müslümanlarınki gibi olacak, yani keskin bir âletle boğaz kesilecektir.

Mâlikîlerden bir guruba göre bizimkine benzemesi şart değildir; önemli olan, yaptıkları kesimin, kendi dinlerine göre muteber olup olmadığıdır. Mâlikî fukahâsından Kadı Ibn el-Arabî, Mâide sûresinin 5. âyetinin tefsirinde şöyle diyor: “Avın ve ehl-i kitabın yiyeceklerinin, Allah’ın helâl kıldığı temiz yiyecekler olduğuna ve bunların mutlak olarak helâl bulunduğuna bu âyet kesin delildir. Allah Teâlâ şüpheleri ve zihinlere gelen, uzun uzadıya sözü gerektiren bozuk itiraz ve düşünceleri silmek için bunu tekrarlamıştır. ‘Tavuğun boynunu bükerek onu öldüren sonra pişiren hristiyan ise bu yenir mi veya yiyecek olarak bu ondan alınabilir mi?’ diye bana sordular; şöyle dedim: Yenir çünkü bu onun, papazlarının ve din adamlarının yiyeceğidir; bu bize göre uygun bir boğazlama değilse bile Allah onların yiyeceklerini bize mutlak olarak mübah kılmıştır. Allah’ın haramdır dedikleri müstesna olmak üzere, dinlerine göre neyi helâl bilirse o bize de helâldir…” (Aynı eser., s. 55-56; Ibnu’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’an, C. II, s. 556; el-Kardâvî, el-Helâl ve’l-Haram fi’l-Islâm, Beyrut, 1967, s. 56).

Bu görüşü benimseyenlere göre, müslümanlarda yenmesi helâl olan hayvanları kitap ehli kâfirler kesmiş veya başka bir yol ile öldürmüş iseler, bakılır; eğer bu öldürme şekli onların dinine göre uygun ise, böyle öldürülmüş bir hayvanı dindar olanları yiyorlarsa bunu müslümanlar da yiyebilir. Dinlerine göre yenmez ise müslümanlar da yiyemez.