Dünyada helâl gıda ve helâl gıda sertifikası

Dünyada 112 ülkeye yayılmış 1.8 milyar Müslüman nufus bulunmaktadır. Yıllık 150 milyar dolarlık işlem hacmine sahip olduğu tahmin edilen bu tüketici topluluğunun 1.3 milyarı Islam Konferansı Teşkilatı (IKT) üyesi 57 ülkede yaşamaktadır. Dünya ekonomisinde gittikçe önem kazanan helâl gıda pazarının yıllık 2.1 trilyon dolara ulaşması beklenmektedir.

Dünyada helâl gıda sertifikalama çalışmaları Müslümanların azınlık olduğu ülkelerdeki Müslümanların girişimleriyle  başlamıştır. Halâl sertifika uygulaması ise 1960’lı yıllarda ABD de yaşayan Müslüman gıda ve teknik uzmanları tarafından bir atılmış bir adımdır. Malezya, Endonezya, Brunei, Saudi Arabistan gibi ülkelerde devlet bazında helâl sertifikalandırma işlemi yapılırken diğer pek çok ülkede çeşitli kurumlar tarafından bu işlem yürütülmektedir. Dünyadaki helâl sertifika kurumları, büyük ölçüde vakıf, dernek ve sivil toplum kuruluşu olarak görev yapmakta, sertifikalama karşılığında, bu faaliyetlerin devamını sağlamak için belli ücretler talep etmektedirler.

Dünyada helâl gıda ve helâl gıda sertifikası çalışmaları

Dünyada 112 ülkeye yayılmış 1.8 milyar Müslüman nufus bulunmaktadır. Yıllık 150 milyar dolarlık işlem hacmine sahip olduğu tahmin edilen bu tüketici topluluğunun 1.3 milyarı Islam Konferansı Teşkilatı (IKT) üyesi 57 ülkede yaşamaktadır. Dünya ekonomisinde gittikçe önem kazanan helâl gıda pazarının yıllık 2.1 trilyon dolara ulaşması beklenmektedir.

Dünyada helâl gıda çalışmaları Müslümanların azınlık olduğu ülkelerdeki Müslümanların girişimleriyle  başlamıştır. Halâl sertifika uygulaması ise 1960’lı yıllarda ABD de yaşayan Müslüman gıda ve teknik uzmanları tarafından bir atılmış bir adımdır. Malezya, Endonezya, Brunei, Saudi Arabistan gibi ülkelerde devlet bazında helâl sertifikalandırma işlemi yapılırken diğer pek çok ülkede çeşitli kurumlar tarafından bu işlem yürütülmektedir. Dünyadaki helâl sertifika kurumları, büyük ölçüde vakıf, dernek ve sivil toplum kuruluşu olarak görev yapmakta, sertifikalama karşılığında, bu faaliyetlerin devamını sağlamak için belli ücretler talep etmektedirler.

Helâl gıda çalışmalarında aktif ülkeler

Malezya

Malezya, helâl gıdanın lider ülkesi konumundadır. Malezya’nın ana hedeflerinden birisi, tüm dünya ülkelerine sertifikalı helâl ürün konsepti bağlamında gıda ürünü ihraç eden bir merkez konumuna gelmektir. Bu amaçla Malezya, ürünlere helâl olarak üretildiklerine dair helâl sertifikası vermek üzere bir kamu kuruluşu olan JAKIM’i kurmuştur. JAKIM, Birleşmiş Milletlerce de kredibilitesi onaylanmış dünyanın en önde gelen helâl gıda sertifika kuruluşudur. Malezya, 2004 yılında helâl gıda ile ilgili üretim, hazırlama, işleme ve depolama konularını içeren MS 1500:2004 adlı Malezya Standartlarını hazırlamış ve uygulamaya koymuştur.

Malezya Putra Üniversitesi- Halâl Ürünler Araştırma Enstitüsü’nde, gıda maddelerinin içinde kullanılan hayvani maddelerin kökenini çok kısa zamanda DNA testi ile tespit edebilecek cihazlar geliştirmişlerdir.

Malezya’nın Islam Konferansı Teşkilatı’na helâl gıda ile ilgili bir uluslararası standard önerisi getirmesi  helâl gıda ihracatında standardizasyon ve uygunluk değerlendirme konularının  önemine değinilmesine öncülük etmiştir.

Endonezya

Endonezya, 250 milyondan fazla nufusu ve bunun da %90’ı Müslüman olan bir ülke. Endonezya’nın helâl sertifika kurumu Meclis-i Ulema (MUI)dir. Ülkenin en yüksek Müslüman otoritesi olan MUI 1975’de yarı-kamu bir kurum olarak Müslüman alimlerle birlikte kuruldu. MUI bünyesinde sertifikalamada ve denetimlerde çalışan yaklaşık 50 civarında uzman personel bulunmaktadır. Bugüne kadar yüzlerce ürüne helâl sertifika vermişlerdir. Halâl sertifika verdikleri ürünlerin ise sıkı bir şekilde denetimlerini yapmaktadırlar. Endonezya Ulema Meclisi Başkanı Dr. Nadratuzzaman Hosen aynı zamanda Dünya Halâl Konseyi (WHC) Başkanı’dır.

Güney Asya’da Müslüman nüfusun azınlık olduğu Singapur ve Tayland’da da Halâl Gıda Endüstrisi, büyük bir iş hacmine sahiptir. Bir kamu kuruluşu olan Singapur Islam Dini Konseyi (MUIS) helâl sertifikası düzenlemeye yetkili tek kuruluştur. Tayland’da ise Bangkok Chulalongkorn Üniversitesi- Halâl Bilim Merkezi (HASCI), 10 yılı aşkın bir süredir helâl gıda çalışmalarında  destek olmaktadır. Tayland her yıl milyonlarca dolarlık helâl gıda ihracatı gerçekleştiren bir ülke.

Avustralya

Dünyanın en büyük gıda üreticisi ülkelerinden birisi olan Avustralya, her yıl 70’ten fazla ülkeye sertifikalı çeşitli helâl gıdalar ihraç etmektedir. Avustralya’da  helâl sertifikası verme yetkisi “Halal Certification Authority International” kuruluşuna ait. Kuruluş, firmalara helâl sertifikası vermek için, şirketin ve çalışanlarının beş vakit namaz kılmalarını şart koşuyor. Halâl sertifikasyonu denetimi için Islam’ın şartlarını yerine getirmek, onlar için vazgeçilmez bir unsur.

Kuzey Amerika

ABD’deki Müslüman topluluğun 2018 yılında 12.2 milyona ulaşacağı tahmin edilmektedir. Bunun yanı sıra sadece 1.000 helâl sertifikalı ürünün bulunduğu ABD’de bir çok Müslüman, koşer ürün almak zorunda kalmaktadır. ABD’de, IFANCA(Islamic Food and Nutrition Council of America) helâl gıda ve sertifikalama çalışmalarını sürdürmektedir. IFANCA helâl gıda alanındaki çalışmaları desteklemek amacıyla kurulmuştur ve tüm dünyada toplam 20 ülkede helâl gıda sertifikası vermektedir. Malezya hükümeti tarafından da desteklenen IFANCA Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya ülkelerindek gıdalara helâl gıda sertifikası vermektedir.  ABD’de helâl seriftikası veren diğer bir kurum da ISNA(Islamic Society of North America)’dır. Latin Amerika’da, Islamic Dissemination Centre For Latin America sertifika vermektedir.

Avrupa

15 milyona yaklaşan zengin Müslüman nüfusuyla AB’de özellikle Fransa, Almanya, Ingiltere ve Italya helâl gıda konusunda ciddi bir pazar oluşturmaktadır. Ingiltere’de helâl gıda konusunda yetkili kılınmış “Birleşik Krallık Müslüman Gıda Kurulu” vardır. Ingiltere’de Endonezya MUI ve Malezya JAKIM tarafından tanın “Halal Food Authority” de bulunmaktadır.

Almanya’da Avrupa Halâl Sertifika Enstitüsü (EHZ) titiz denetim sonunda “helâl sertifikası” vermektedir. Almanya Rüsselsheim’daki  Halal Control e.K. (EU)  JAKIM ve MUI tarafından tanınan helâl sertifikası vermektedir. Hamburg Islam Merkezi (IZH), Almanya dışında Avusturya’da, Hollanda’da ve Isviçre’de çalışan firmalar için helâl sertifikası temin eden m-haditec GmbH & KG firması ile ortaklaşa sertifika vermektedir.

Danimarka’da Islam Kültür Merkezi (Islamic Cultural Centre-IKCS) ve Belçika’da Avrupa Islami Gıda Konseyi (Islamic Food Council of Europe) Malezya HDC tarafından onaylı, sertifika  veren kurumlardır.  Belçika Brüksel de “Euro Halal” adlı bir helâl gıda kontrol ve sertifika kuruluşu vardır.  Halal Federation of Belgium da bu konuda ülkede söz sahibidir.

Fransa’da ARGML (Association Rituelle,Grande Mosquee de Lyon) ve Association Finisterienne- Pour La Culture Arabo-Islamique (AFCAI) helâl sertifika kurumları olarak faaliyet gösterir.  Hollanda’da “TQ HCC” Vakfı ve Fransa’da “Halal Correct France” Vakfı, Dünya Halâl Konseyi’ne üyedir ve bu nedenle de, The Islamic Aboard for Fatwa & Research in NL, MUI ve JAKIM tarafından tanınmaktadır. Hollanda’da HFFIA (Halal Feed and Food Inspection Authority) kuruluşu da sertifika vermektedir.

Bosna Hersek’te 2006 yılında kurulan sivil toplum kuruluşu “Agency For Halal Quality Certification” ülkedeki helâl sertifika çalışmalarını yürütmektedir.

Türkiye’de ise GIMDES helâl gıda alanında çalışmalar yapmaktadır. 2009 yılında World Halal Council’in üyesi olmuş ve bu kuruluş tarafından akredite edilmiştir. GIMDES, 2009 Nisandan itibaren ihracata yönelik helâl sertifikası vermeye başlamıştır.

Avrupa’da burada adı geçenlerin dışında helâl sertifika veren onlarca kurum bulunmakta ve bunlar malesef  ciddi bir denetimden uzak bir şekilde sertifika dağıtmaktadır.  GIMDES tarafından sertifika başına 5000-10000 euro arası ücret talep eden,  Hollanda’da 30, Almanya’da ise 13 adet sahte helâl sertifikası veren kurumun tesbit edilmiş olması, meselenin nasıl vahim bir hale dönüştüğünü göstermektedir.

Avrupa’da her yıl %15 oranında büyüyen helâl gıda alanındaki son gelişme; Almanya, Fransa, Ingiltere, Hollanda, Belçika, Avusturya, Danimarka, Ispanya, Bosna Hersek ve Türkiye’nin de içinde bulunduğu helâl sertifika kurumlarının Kasım 2009’da biraraya gelerek, aralarında işbirliğini pekiştirecek bir birlik oluşturmaya karar vermesidir. Sözkonusu kurumların, 24 Şubat 2010’da Belçika’da tekrar toplanarak ortak birliğin adını ve hazırlanacak tüzüğü onaylamasıyla “European Association of Halal Certifiers” yürürlüğe girmiş olacak. Bu birliğin kurulması ile sahte helâl sertifikalarının büyük ölçüde önüne geçilmesi umulmaktadır.

Dünya Halâl Konseyi, Dünya Halâl Vakfı, Dünya Halâl Forumu

Dünya Halâl Konseyi (World Halal Council- WHC) dünya çapında helâl belgelendirme kuruluşlarının oluşturdukları bir federasyondur. WHC, farklı ülkeler ve milletler arasında bulunan üye kuruluşlarını dünya çapında temsil etmek ve helâl sertifikasyon ve akreditasyon sürecini standartlaştırmak amacıyla 1999 yılında Jakarta’da kurulmuştur. Kurumlaşma Endonezya, Malezya, Amerika,Güney Afrika, Avustralya ve Belçika gibi bir kaç ülke kurumunun çalışmaları ile başlatılmıştır.  Bugün 60’a ulaşan ülkeden üyesi bulunmaktadır. Bu kuruluşun bütün üyelerce uygulanması için hazırladığı “Halâl Standartları” mevcuttur. Buraya üye olan her kuruluş, tüzük gereği birbirlerini akredite etmektedir. Bununla birlikte üye ülkelerin kendilerine mahsus standartları bulunmaktadır. Üyeler tek bir logoya sahip değildir.

Dünya Halâl Vakfı (World Halal Foundation-WHF), Malezya merkezli uluslararası bir çatı kuruluşu. Hedefi Birleşmiş Milletler’in akredite ettiği bir kurum oluşturmak. Böylece dünya ülkelerinin lokal hukukunda “Halâl için ISO” standardının tanınmasını ve legal hale getirilmesini gerçekleştirmek istemektedir.

Dünya Halâl Forumu (World Halal Forum), Malezya’da kurulmuş bir çatı kuruluşudur.Kendilerinin oluşturduğu “Dünya Halâl Standartları” mevcuttur. Malezya’nın akredite ettiği ülkeleri kendi üyesi olarak kabul etmektedirler. Yaygın bir çalışma ağına sahiptir.

Islam Konferansı Teşkilatı Çalışmaları

57 Islam ülkesinin üye olduğu Islam Konferansı Teşkilatı’nın çalışmaları, birkaç yıldır devam etmekte olup, standart ile akredite kuruluş oluşturma gayretleri içindedir. IKT Helâl Standart çalışmaları henüz sonuçlanmış değildir, birkaç yıldır üzerinde değişik ülkelerin uzmanları nezdinde devam etmektedir. Türkiye’den Türk Standartları Enstitüsü direkt bu çalışmalara katılmakta, sivil toplum kuruluşlarını bu çalışmalara dâhil etmemektedir.Ayrıca bu çalışmalar, IKT bünyesinde ISEDAK Başkanlığına verilmiştir. ISEDAK Başkanlığı, Devlet Planlama Müsteşarlığı bünyesinde çalışmaktadır. IKT, bu çalışmalarda üst akredite kurumu oluşturmak istemektedir. Ancak üye ülkelerin devlet politikalarının farklılığı çözümü zorlaştırmakta ve devlet yönetimlerinin yönetiminde olması düşünülen akreditasyon kurumunun ileride devletlerin çeşitli politik çekişmelerinin odağı haline gelebileceği ihtimali düşündürücü olmaktadır

Bu durumuyla dünyada helâl gıda alanında önemli çalışmalar yapılmakla birlikte, helâl sertifika kuruluşları bir dağınıklık içindedir. Logolar, standartlar ve olaylara bakış açıları farklı farklı olup, çok değişik uygulamalar sergilemektedir. WHC gibi çatı kuruluşlar bu dağınıklıkları azaltmakta önemli görevler yapmaktadır. Konuyla ilgili dünya çapında düzenlenen toplantılarda da uluslararası birliğin önemi vurgulanmakta ve IKT’nin hazırlayacağı standard merakla beklenmektedir.

Kaynaklar:

www.gimdes.org,

www.ifanca.org,

www.halalfoodauthority.co.uk,

www.gidaraporu.com